کتابشناسی تمدن ایران در زبان فرانسه

معرفی کتاب : سید محمد حسین مرعشی

Bibligraphie francaise de l'Iran; bibliographie methodique et des ouvrages francais parus depuis 1560 jusqu'a nos jours/ Mohsen saba- [2ed., rev. et aug.].- Tehran: Imp. de l'Institut Franco-Iranien, 1951, xxxvi, 297p

 

این کتاب نخستین‌ بار در سال 1933 (1312 ش) در پاریس به چاپ رسید و پس از آن دوبار در سال‌های 1951 و 1966(1345 ش)، در تهران تجدید چاپ شد. دکتر محسن صبا گردآورنده کتاب، هنگام چاپ سوم آن در دانشگاه تهران به تدریس حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی مشغول بوده است. او انگیزه خود را تألیف این کتابشناسی را توصیه استاد خود مدرسه شارت(Ecole de Chartes) آقای مارشال ساماران (Charls Samaran) می‌داند  و در این باره می‌گوید:

« وقتی که برای بدست آوردن مآخذ و مدارک موضوع در کتابخانه‌ها مشغول تفحص بودم، به سبک معمول بین دانشجویان و محققان مدرسه شارط پاریس، برگدانی ترتیب داده و نام کتب و مآخذ مورد نیاز را به ترتیب تهجی در آن برگدان قرار می‌دادم، [....] از من پرسید: در این برگدان چیست؟ و هنگامی که توضیح مطلب را برای ایشان دادم به من فرمودند: تصور نمی‌کنید اگر همین کار را توسعه دهید یعنی مجموع کتب و مآخذی که راجع به ایران به زبان فرانسوی نوشته شده است جمع‌آوری کنید، این کار، هم برای خودتان و هم برای دیگران که می‌خواهند درباره ایران تحقیق کنند قابل استفاده باشد؟ من پیشنهاد می‌کنم این کار را تعقیب کنید.»

محسن صبا که به دنبال کتاب‌ها و مقاله‌های فرانسه زبان فرانسه زبان در مورد موضوع پایان‌نامه خود پس از توصیه استاد خود منابع فرانسه زبان در مورد ایران را موضوع رساله خود قرار داد. در محدوده زمانی کار را، حدود چهارصد سال، یعنی از 1560 تا 1930 میلادی تعیین نمود. در چاپ دوّم که در تهران به انجام رسید کتاب را مورد تجدید نظر قرار داد و عناوین دیگری بدانها افزود.

او  مدت سه سال مشغول تدوین این اثر بود و به کتابخانه‌های مختلف در خارج و داخل ایران مراجعه کرد. در پایان مقدمه فارسی کتاب، از دکتر جهانشاه صالح رئیس دانشگاه تهران و ایرج افشار، رئیس اداره انتشارات و روابط کتابخانه‌های دانشگاه تشکر شده است.

در مقدمه‌ای که نویسنده به زبان فرانسه بر این کتاب نوشته است، درباره چگونگی تألیف توضیحاتی می‌آورد. پس از برشمردن لزوم تألیف چنین کتابی، کتابخانه‌های مرجع کار خود را فهرست می‌کند:

 کتابخانه ملی [فرانسه]   

کتابخانه مدرسه ملی زبان‌های زنده شرقی :        

Bibliotheque de I'Ecole Nationle des langues orientales vivantes

 کتابخانه انجمن آسیایی:

Biblitheque Nationale de la Societe Asiatique

  کتابخانه ملی سویس:

Bilibotheque Natinale de Suisse

  کتابخانه سلطنتی بروکسل:

Bibliotheque Royale de Bruxelles

کتابخانه شهر لیون:   

Bibliotheque de la ville de Lyon

کتابخانه مجلس شورای ملی ایران

 

او همچنین از فهرست‌هایی استفاده جسته است:

فهرست کتابخانه ملی ایران

Annales de Geographie

Bulletin de la Bilbliotheuque de Documentation internationale contemporaine

Répertoire d’Art et d’Archéologie

 

دکتر محسن صبا برای تدوین کتابشناسی از روش petzholdt  اقتباس می‌کند زیرا به عقیده او چنین روشی در مورد این گونه کتاب‌ها بسیار کارآمد است.

در پایان کتاب نیز نمایه‌ای از نام مؤلفان می‌آورد تا اگر مراجعه‌کننده تنها نام مؤلف را بداند بتواند کتاب مورد نظر خود را بیابد.  او همچنین به خواننده یادآوری می‌کند که اگر موضوع کتابی در طبقه‌بندی‌های مختلفی می‌گنجد، موضوع اصلی آن مبنای طبقه‌بندی قرار گرفته است و کتاب « از خراسان تا بختیاری» نوشته هانری رنه دالمانی را که دارای موضوعات مختلفی از قبیل کشاورزی، تجارت، صنعت، اعتقادات، زنان، هنر و... است نمونه می‌آورد و اظهار می‌دارد که برای پرهیز از تکرار نام کتاب در موضوع‌های مختلف، آن را در موضوع اصلی خود، یعنی «سفرها» جای داده است.

 او همچنین قصد داشته کتاب دیگری به عنوان تکلمه‌ای بر این کتاب تألیف کند و در آن راجع به هر کتاب، توضیحی انتقادی بیاورد. بدین منظور عناوین کتاب‌ها را شماره‌گذری کرده است تا مراجعه از آن کتاب به کتاب حاضر آسان‌تر باشد.

 

موضوع‌بندی

این کتاب‌ها و مقاله‌ها که حدود 2200 عنوان می‌شوند، به 15 موضوع اصلی و چندین موضوع فرعی تقسیم شده‌اند. هر موضوع دارای یک سرواژه (Sile) و شماره صفحه است، اما تعداد عنوان کتاب یا مقاله‌ها آورده نشده است. ما در ستون «تعداد عنوان» به  تعداد عنوان کتاب یا مقاله اشاره می کنیم:

 

            موضوع                            سرواژه        تعداد عنوان

1- سرگذشت‌نامه‌ها و فهرست‌ها           A                39

2- کلیات                                          B               62

3- علوم دینی                                   C                 1

الف- کلیات                                      Ca               31

ب- بابی‌گری و بهایی‌گرایی                  Cb      27

ج- مسیحیت                                     Cc               47

ت- اسلام                                         Cd       26

ث- مانویت                                      Ce              4

ج- مزدایی(دین)                                Cf             83

(شامل زرتشتی، زروارنیسم و میترائیسم)

چ- متفرقه                                          Cg                11

4- علوم فلسفی                                  D              10

5- علوم پزشکی                                 E               26

6- علوم طبیعی:                                Fa              57

الف- هیئت و ستاره‌شناسی                  Fb                17

ب- علوم کاربردی                             G                  1

7- علوم قضایی                                H                56

علوم اقتصادی:                                H                 2

الف- راه‌آهن و ارتباطات                   Ha               22

ب- تجارت                                      Hb               37

پ- کشاورزی، امور مالی و غیره         Hc                 53

ت- نفت                                         Hd                30

9- علوم سیاسی و اجتماعی:              I                  150

الف- زنان                                     Ia                    13

ب- اجتماع ملت‌ها                          Ib                     9

10- متن‌شناسی و ادبیات                 J                         -

الف- داستانها                              Ja                  38

ب- لهجه‌شناسی                            Jc                  13

پ- آموزش مکالمه زبان                  Jd                  3

ت- فرهنگ‌های لغت                       Je                  15

ث- دستور زبان                              Je                 20

ج- نامه‌ها                                    Jf                  11

چ- زبان‌شناسی                              Jg                    9

ح- ادبیات:                                 Jh                   10

1- ح عطار                               Jha                    4

2- ح جامی                               Jhb                   6

3- ح فردوسی                            Jhc                  12

4- ح حافظ                               Jhd                    8

5- ح خیام                                Jhe                   37

6- ح نظامی                              Jhf                   2

7- ح سعدی                              Jhg                   2

 8- ح اشعار گوناگون                 Jhh                   15

9- ح نمایش                             Jhi                  12

10- ح متفرقه                            Jhi                  46

11- علوم جغرافی:                    k                   100

الف- نقشه‌ها                            ka                     9

ب- قوم‌نگاری                          Kb                    9

پ- خلیج‌فارس                         Kc                   28

ت- سفرنامه‌ها                          kd                  257

12- علوم تاریخ:                       L                  273

الف- سرگذشت‌نامه‌ها:                La                     56

  - شاه عباس اول                   Laa                     3

  - التن (ژان)                        Lab                     9

    - برمکیان                         Lac                       20

    - نادرشاه                          Lad                          2

    - ناصرالدین شاه                 Lae                      7

13- علوم زمینه تاریخ:            M                         1

الف- سکه‌شناسی                    Ma                    71

ب- کهن‌ خط شناسی                Mb                      32

پ- متفرقه                            Mc                          3

14- باستان‌شناسی و هنرهای زیبا    N                  --

الف- عتیقه‌ها                        Na                       7

ب- باستان‌شناسی                   Nb                      15

پ- معماری                           Nc                      19

ت-هنر(کلیات)                        Nd                      19

1-ت کاوش‌های باستان‌شناسی  Nda                     29

ث- سفالگری                          Ne                     10

ج- تزیینات                             Nf                      8

چ- هیئت‌های نمایندگی و تبلیغاتی    Ng                   16

ح- نمایشگاه‌ها                          Nh                       13

خ- نقاشی و مینیاتور                   Ni                  26

د- جلدسازی و صحافی                 Nj                      2

ذ- مجسمه‌سازی                          Nk                  6

ر- فروش و پارچه                        NI                 14

ز- کار بر روی سنگ‌های قیمتی و فلزات     Nm         12

س- موسیقی و رقص                     Nn               11

15- مطبوعات و نشریات ادواری:    O                 ---

الف- کلیات                                 Oa                      4

ب- مجله‌ها                                Ob                    7

 

٭٭٭

این کتاب، زمینه فعالیت‌های بعدی دیگر پژوهشگران ایرانی گردید و شش سال پس از چاپ سوم(1351) آن دکتر ناصر پاکدامن و عبد الحمید ابوالحمد، اثری با حجم سه تا چهار برابر گردآوری کردند. این امر نشان‌دهنده آن است که در فاصله چاپ نخست کتابی دکتر صبا در 1933 (1312ش) تا چاپ نخستین جلد کتاب دکتر پاکدامن در 1351(حدود چهل سال بعد) کتاب‌های بسیار دیگری درباره ایران و ایرانیان به چاپ رسیده و شاید هم منابع و مراجع دکتر صبا نسبت به کتاب بعدی محدودتر بوده است.

.

  
نویسنده : سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi ; ساعت ٦:٤٠ ‎ب.ظ روز یکشنبه ۱۳ امرداد ۱۳۸٧