جستاری در فهرست­های نسخ خطی

نسخه­پژوهی، دفتر سوم

■ ابوالفضل حافظیان بابلی

■ تهران: انتشارات کتاب­خانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، چاپ اول، 1385، 739 صفحه

 

مجموعه نسخه­پژوهی، مجموعه جستارهایی درباره­ی فهرست­های کتاب­خانه‌های ایران، پژوهش‌هایی در نسخه­شناسی، تصحیح رساله‌های خطی، کتاب­شناسی‌های موضوعی، راهنمای کتاب­خانه‌ها، برافزوده‌ها و نویافته‌ها در نسخه‌های خطی، تصحیح و تکمله بر فهرست­ها و کتاب­شناسی و اطلاع­رسانی در حوزه­ی نسخه‌های خطی است و در آن نمونه‌های فراوانی از نسخه‌های خطی مذکور به چشم می­خورد.

آمار بالای آثار خطی فهرست­نشده در ایران و جهان، وجود مجموعه­داران متعدد نسخه‌های خطی در کشور و دست­نوشته‌های پراکنده در اطراف و اکناف، اقتضا می­نمود که مجموعه‌ای همسان با نسخه‌های خطی فراهم آید و اطلاعات مربوط به حوزه‌های نسخه­شناسی و متن­پژوهی در اختیار نسخه­پژوهان، محققان و مصححان قرار گیرد. در سال 1383 این آرزو برآورده شد و مجموعه‌ای به نام نسخه­پژوهی به اهتمام فهرست­نگار و کتاب­شناس ابوالفضل حافظیان بابلی شکل گرفت و دفتر نخست آن در همان سال و دفتر دوم آن در سال 1384 انتشار یافت.

دفتر سوم مجموعه­ی نسخه­پژوهی، که در پاییز 1385 انتشار یافت، در 9 فصل تهیه شده است. در این دفتر، هم­چون دفترهای پیشین، علاوه بر رساله‌های تصحیح­شده و مقالات کتاب­شناختی، با هزاران نسخه خطی موجود در کتاب­خانه‌های شخصی و عمومی ایران و خارج از ایران آشنا می­شویم. درمجموع، در سه دفتر منتشرشده از نسخه­پژوهی نزدیک به 11000 نسخه خطی معرفی شده است.

در میان کشورهای دارنده­ی نسخ خطی اسلامی، ایران همراه با ترکیه، مصر و هند در ردیف بالاترین‌ها قرار دارد و از نظر فعالیت‌های علمی و پژوهشی در زمینه­ی کتاب­شناسی و نسخه­شناسی نیز از امتیازات خوبی برخوردار است. اما علی­رغم سپری شدن دستِ­کم 80 سال از عمر نهضت فهرست­نویسی نوین در ایران، بیش از 000/200 نسخه خطی در کتاب­خانه‌های عمومی و خصوصی وجود دارد که هیچ فهرستی برای آن‌ها تنظیم نشده است.

امروزه آمار دست­نویس‌های اسلامی در جهان را تا پنج میلیون نسخه برآورد می­کنند و از این تعداد، دستِ­کم 000/500 دست­نویس اسلامی در کتاب­خانه‌های عمومی و خصوصی ایران نگهداری می­شود.

فصل اول دفتر سوم از مجموعه­ی نسخه­پژوهی، به معرفی فهرست‌هایی از کتاب­خانه‌های ایران می­پردازد که شامل چند نسخه خطی از مدرسه ولی­عصر خوانسار، فهرست نسخه‌های خطی کتاب­خانه­ی آیت­الله ملاعلی واعظ خیابانی تبریزی و فهرست مجموعه‌های خطی کتاب­خانه­ی علامه طباطبایی دانشگاه شیراز است. بخشی از نسخه‌های خطی مدرسه حضرت ولی­عصر (عج) خوانسار، که توسط دانشمند کتاب­شناس فقید، محقق طباطبایی(1348ـ1416ه . ق) انجام شده است، همراه با نمونه‌هایی از خط آن مرحوم است. این فهرست در یکی از سفرهای علامه محقق طباطبایی در سال 1414 هـ. ق فراهم شد که به معرفی 121 عنوان کتاب و رساله می­پردازد. کتاب­خانه­ی مدرسه­ی علمیه­ی حضرت ولی­عصر (عج) در حال حاضر، 1300 نسخه خطی داراست.

فهرست نسخه‌های خطی کتاب­خانه­ی آیت­الله ملاعلی واعظ خیابانی تبریزی، که توسط شخص ایشان با نگاهی کتاب­شناسانه ثبت شده است، در فصل اول کتاب نسخه­پژوهی همراه با مقدمه­ای مفصل از محمد الوانساز خویی، پژوهشگر مطالعات کتاب­شناسی و سرگذشت­نامه‌ها در شرح حال، اساتید، آثار و زندگی­نامه­ی علمی آن مرحوم آمده است. کتاب­خانه­ی شخصی آیت­الله حاج ملاعلی واعظ خیابانی متشکل از کتاب‌های خطی و چاپی بوده است که آیت­الله شیخ آقابزرگ تهرانی در بیشتر جلدهای الذریعه از کتاب‌های نفیس ایشان یاد می­کند. آیت­الله خیابانی اسامی کتاب‌های خطی موجود در کتاب­خانه­اش را درآخر «وقایع الایام فی احوال شهر الصیام» آورده است که شامل 100 کتاب شیعی و 10 کتاب از اهل تسنن است.

فهرست مجموعه‌های خطی کتاب­خانه­ی علامه طباطبایی دانشگاه شیراز، بخش پایانی فصل اول این کتاب است که توسط فهرست­نگار دست­نویس‌های اسلامی و مصحح متون در حوزه­ی علمیه­ی شیراز، حجه­الاسلام محمد برکت فراهم آمده است. نویسنده بخش نخست از فهرست کتاب­خانه­ی علامه طباطبایی شیراز را ویژه نسخه‌های کهن و خط مؤلف، شامل 133 نسخه، در دفتر یکم نسخه­پژوهی نگاشته است و بخش دوم آن را که شامل معرفی نسخه‌های تک کتابی و دربردارنده­ی 1338 نسخه است. در دومین دفتر آن ثبت کرده است. در بخش سوم و پایانی دفتر سوم نسخه­پژوهی، 1000 عنوان کتاب در قالب سیصد مجموعه معرفی شده است. بیشتر کتاب‌های این کتاب­خانه را مجموعه شیخ عبدالنبی امامی (1266ـ1354ه) و بخشی دیگر را کتاب‌های دکتر احمد افشار شیرازی تشکیل می دهد. کتاب­خانه­ی علامه طباطبایی بیش از 1800 نسخه خطی دارد که بیش از 1100 نسخه آن، مجموعه­ی اهدایی  مرحوم شیخ عبدالنبی امامی است و بقیه بیشتر از کتاب‌های خریداری­شده از مرحوم دکتر احمد افشار شیرازی و تعداد معدودی هم نسخه‌های کتاب­خانه‌های دانشکده­ی ادبیات شیراز است.

بخش سوم دفتر سوم، فهرست کتاب­خانه­ی علامه طباطبایی دانشگاه علوم پزشکی شیراز را شامل 300 مجموعه به ترتیب شماره­ی نسخه‌ها در مخزن، معرفی می­کند. این مجموعه‌ها، روی­هم، بییش از 1000 عنوان کتاب و رساله را دربردارند.

فصل دوم حاوی تصحیح دو رساله­ی خطی است. رساله­ی نخست «الرساله الطلاعیه»، رساله‌ای است کوتاه درباره­ی عقاید شیعه که از آثار شمس­الدین محمد بن مکی مشهور به  شهید اول (د: 786ه.) است. از این رساله، در کتاب‌های تراجم و کتاب­شناسی‌ها و اجازات نامی به میان نیامده است و تنها دو نسخه خطی از آن وجود دارد. یکی نسخه­ی کتاب­خانه مرحوم آیت­الله مرعشی نجفی که تاریخ کتابت ندارد؛ اما صریحاً به  امام شمس­الدین محمد بن مکی نسبت داده شده است و دیگری نسخه­ی کتاب­خانه­ی جامع کبیر صنعا که در فهرست این کتاب­خانه بدون شناسایی مؤلف یاد شده است.

رساله­ی دوم که به تصحیح و تحشیه­ی جویا جهانبخش، پژوهشگر متون ادبی و حدیثی اصفهان انجام گرفته، از نویسنده‌ای ناشناس در 966 هـ ق. است با عنوان «الرساله القلمیه». این رساله فصلی از تاریخ ادبیات عربی و فارسی را تشکیل می­دهد و محور اصلی آن سجع­پردازی، صنایع ادبی و لغزگویی در وصف قام است. «الرساله القلمیه» بر اساس  تنها نسخه­ی شناخته­شده­ی آن در کتاب­خانه­ی آیت­الله مرعشی تصحیح شده است. تعداد قلمیه‌های شناخته­شده‌ای که در آن روزگاران به دست فضلای باختر جهان اسلام تالیف شده و نیز عمومیت لقب «دفتردار» که لقب مهدی­الیه رساله حاضر است، اجازه نمی­دهد از این قراین برای تعیین مؤلف و مهدی­الیه رساله بهره گیریم.

فصل سوم مجموعه­ی نسخه­پژوهی به کتاب­شناسی‌های موضوعی می­پردازد. نخست کتاب­شناسی خوابگزاری، تألیف محمدعلی صالحی است. این فهرست راهنمای موضوعی، که در نوع خود کم­مانند است، 468 عنوان و 519 نسخه خطی را به زبان‌های مختلف فارسی، عربی، ترکی و اردو به­ترتیب حروف الفبا دربردارد و بر مبنای 116 عنوان فهرست­نامه‌ها و منابع کتاب­شناسی مربوط به کتاب­خانه‌های ایران، مصر، یمن، هند، آمریکا، کویت، حجاز، سوریه و... سامان یافته است. نمایه­ی مؤلفان، نمایه­ی کتاب‌های مجهول المؤلف، نمایه­ی عنوان کتاب‌ها و... پایان­بخش این رساله است. برخی از این کتاب‌ها چاپی یا چاپ سنگی است.

بخش دوم کتاب­شناسی‌های موضوعی، به نسخه‌های اصل از سده­ی نهم هجری می­پردازد که توسط مریم تفضلی، پژوهشگر نسخه‌های خطی اسلامی و فهرست­نگار کتاب­خانه­ی ملی تهیه شده و در آن 90 کتاب را شناسانده است. مؤلف تلاش پیگیری برای یافتن نسخه‌های خطی، که به خط مصنف بوده یا حاشیه و یادداشتی از مصنف بر آن است و در کتاب­خانه‌ها یافت می­شود، آغاز کرده است. در پی آن، بخشی از یادداشت‌ها را که مربوط به قرن چهارم تا هشتم بوده، در نخستین دفتر نسخه­پژوهی آورده که در این گفتار استدراکی بر آن نگاشته است.

در میان گستره­ی گوناگون و متفاوت تحقیقات نسخه‌های خطی، مدخل نسخه‌های اصل، به­سبب چندمحوری بودن مخاطبان اهمیت خاصی دارد. مراد از اصل در این گفتار، مسودات و مبیضات مؤلفان یا نسخه‌های دارای دست­خط مؤلف اعم از بلاغ، تصحیح، اجازه یا هر یادداشت دیگری است.

«راهنمای پژوهش درباره­ی ابن فهد حلی» عنوان بخش سوم از کتاب­شناسی‌های موضوعی است که به کوشش محمدرضا زادهوش، پژوهشگر مطالعات کتاب­شناسی فراهم آمده است. این گفتار چند بخش دارد. بخش اول شامل زندگی­نامه­ی ابن فهد حلی (756ـ841 هـ ق.)، استادان، شاگردان و روزشمار زندگی علمی او. بخش دوم شامل نسخه‌های خطی 51 کتاب از آثار ابن فهد است که همه به زبان عربی است. بخش سوم معرفی 84 منبع است که تمام یا بخشی از آن‌ها درباره ابن فهد است. از بخش دوم این فهرست برمی­آید که بیشترین توجه به آثار ابن فهد مربوط به کتاب «عده الداعی»  اوست که در باب  آداب دعا نوشته است و پس از آن کتاب «المهذب البارع» در فقه امامی و «التحصین» در باب اخلاق.

چهارمین فصل کتاب، معرفی گنجینه‌های دست­نویس‌های اسلامی در جهان است که با عنوان «نویافته‌های گنجینه‌های دست­نویس‌های اسلامی در ایران» توسط ابوالفضل حافظیان بابلی و سید محمدحسین حکیم تهیه شده است.

برای شناسایی گنجینه‌های دست­نویس‌های اسلامی در ایران، تلاش‌هایی صورت گرفته است. ازجمله پژوهش دکتر هادی شریفی و استدراک احمدرضا رحیمی ریسه. این گفتار که در تکمیل یافته‌های پیشین یا تصحیح اطلاعات آن­ها فراهم آمده است، حدود 350 مجموعه را که دست­نویس دارند، برای نخستین بار می­شناساند و اطلاعات مربوط به 100 مجموعه­ی یادشده پیشین را تصحیح می­کند و مجموعه‌های 62 شهر ایران را با 115000 دست­نویس جدید و 175 جلد فهرست‌های چاپ­شده ­معرفی می­کند. نخستین بار ایرج افشار در سال 1344 جزوه­ی کوچکی با عنوان «کتاب­خانه‌های ایران و مقدمه‌ای درباره­ی کتاب­خانه‌های قدیم» فراهم کرد که نخستین گام در زمینه­ی شناسایی و بهره­برداری از گنجینه­ی عظیم و بی­مانند دست­نویس‌های اسلامی ایران به شمار می­آید. در سال 1992م. با سرمایه­گذاری کلان بنیاد میراث اسلامی الفرقان، کتاب «بررسی جهانی دست­نویس‌های اسلامی» منتشر شد که کامل­ترین منبع درباره­ی مجموعه‌ها، موزه‌ها و کتاب­خانه‌های دارای نسخ خطی اسلامی در 107 کشور دنیاست.  نگارش بخش ایران این کتاب را دکتر هادی شریفی عهده­دار بود که در آن دست­نوشته‌های شناخته­شده­ی در ایران را تا آن زمان 173675 نسخه برآورد کرد.

چندی بعد، احمدرضا رحیمی ریسه به ترجمه­ی بخش ایران این کتاب پرداخت و آن را با تصحیحات و توضیحات و افزودن اطلاعات جدید در دسترس علاقمند به مطالعات ایرانی و اسلامی قرار داد. وی تعداد نسخه‌های شناخته­شده­ی ایران را 225000 دانست. پس از آن، براساس نویافته‌های گنجینه‌های دست­نویس‌های اسلامی در ایران، این رقم به 340000 دست­نویس رسیده است که از این میان، فقط حدود 150000 دست­نویس فهرست شده است و نشان می­دهد نهضت فهرست­نگاری در ایران، با وجود 80 سال سابقه (از 1305هـ.ش)، هنوز به ثلثی از راه نرسیده است. اخیراً مجموعه­ی «معرفی میراث مخطوط» و «گاهنامه­ی نسخه­پژوهی» گام‌هایی برای شتاب بخشیدن به نهضت فهرست­نگاری کتاب­خانه‌های کوچک و بزرگ در اقصی نقاط ایران برداشته­اند.

فصل پنجم کتاب به بررسی فهرست‌های کتاب­خانه‌های خارج از کشور می­پردازد. «موقوفات مکتبه العلامه السید صادق بحرالعلوم»، نخستین بخش آن است که به کوشش سیدصادق بحرالعلوم (1315ـ1399هـ. ق) از بزرگ­مردان علم و تحقیق در قرن چهاردهم در نجف اشرف بود که نزدیک به چهل کتاب از متون کهن شیعی را تصحیح کرد و انتشار داد. وی بخشی از کتاب‌های چاپی خود و حدود هشتاد نسخه­ی خطی از کتاب‌هایش را وقف کرد و فهرستی از آن‌ها را نگاشت که همراه با مقدمه‌ای کوتاه در مورد شرح حال ایشان در این گفتار آمده است. غالب کتاب­های تصحیح­شده توسط ایشان، متون حدیثی شیعی بود. نکته­ی مهم در تحقیق و نشر این متون آن است که این کار در زمانی انجام می­شد که چاپ و نشر در وضعیت آن روز عراق امری دشوار بود و مهم­تر آن­که او هیچ چشمداشت مادی نداشت و حتی حق­التألیف اهدایی ناشران را نیز نمی­پذیرفت.

گفتار بعدی این فصل درباره­ی نسخه‌های خطی چند مجموعه شخصی در لاهور پاکستان است که توسط عارف نوشاهی، پژوهشگر حوزه­ی متون و دست­نویس‌های فارسی فراهم آمده است. این گفتار، به معرفی چند نسخه خطی از چهار مجموعه­ی شخصی در شهر لاهور پاکستان می­پردازد. 60 نسخه شناسانده­شده در این گفتار، به جز دو سه مورد عربی، همه به زبان فارسی است. برخی مانند سراج اللغه نسخه منحصربه­فرد، بعضی مانند دیوان نوری به خط مؤلف، بعضی مانند جامع الفواید مفصل و چنددانشی و برخی مانند تفاسیر، فارسی کهن است. این نسخه‌ها که ریشه­ی کهن اندیشه و زبان پارسی در شبه­قاره را نشان می­دهد، مربوط به چهار مجموعه­ی شخصی لاهور هستند، که در طول سال‌های 1975ـ2002م. فهرست شده­اند و عبارتند از: 1ـم جموعه شادروان خلیل الرحمان داودی 2ـ مجموعه زبیر شفیع غوری 3 ـ چند رساله در آلات جنگی در مجموعه شیرانی4ـ مجموعه­ی مولانا شاه محمد چشتی سیالوی.

فصل ششم نسخه­پژوهی شامل جُنگ‌ها، سفینه‌ها و تذکره‌هاست که گفتاری با عنوان «مجموعه لطافت و منظومه ظرافت (جنگ محمود شاه نقیب)»را دربردارد و به­کوشش جواد بشری تهیه شده است. این نسخه خطی در کتاب­خانه کمبریج انگلستان نگهداری می­شود و گزیده‌ای از اشعار شاعران را در دوازده باب آورده است: توحید، نعت، منقبت، قصاید، ترجیعات، غزلیات، مثنویات، مقطعات، مخمسات، رباعیات، معمیات و ابیات. نگارنده ی مقاله کوشیده است تا شعرها و شاعران آن‌ها را شناسایی کند. شعر موجود در جنگ را با متن موجود در دیوان آن شاعر مقایسه کند و موارد نویافته را با علامت ستاره نشان دهد. از حدود 650 قطعه شعر موجود در این جنگ، 135 مورد در دیوان موجود شاعر یافت نمی شود و 74 مورد، اشعاری است از شاعرانی که دیوانی از آن‌ها موجود نیست.

بررسی این جُنگ شعری کهن، اطلاعات کم­نظیری درباره­ی شعرای متقدم فارسی­گو در اختیار می­گذارد که گاه در هیچ منبع دیگری یافت نمی­شود و منحصربه­فرد است. تعدادی از این جُنگ‌ها، به کشکول‌های پراکنده‌ای می­ماند که در آن شخصی برای خود مطالب متفرقه‌ای نوشته و اکنون برای ما ارزشمند شده است. اما برخی از آن‌ها ترتیب موضوعی، قافیه­ای یا قالبی دارد. جُنگ حاضر، به­جز سه بخش نخستین و بخش یازدهم آن، بر اساس قوالب شعری مرتب شده است و از بیش از هشتاد شاعر فارسی­گو شعر دارد. این مجموعه را ادوارد براون انگلیسی، در آوریل 1910 میلادی، در استانبول از شخصی به نام عبدالرحمان افندی خریداری کرد و پس از درگذشت وی، به کتاب­خانه­ی دانشگاه کمبریج منتقل شد. این نسخه در فهرستی که به همت نیکلسون چاپ شد، به همراه نسخه­های شخصی ادوارد براون که به دانشگاه کمبریج منتقل شده بود، معرفی شد. یکی از اقدامات متولیان دانشگاه تهران در ادوار پیشین، تهیه­ی میکروفیلم از نسخه‌های خطی فارسیِ کتاب­خانه‌های داخلی و خارجی بود. از این نسخه نیز، میکروفیلم تهیه شد. محمدتقی دانش­پژوه نخستین کسی بود که در فهرست میکروفیلم‌های دانشگاه تهران، ذکری از این نسخه کرد.

فصل هفتم کتاب حاوی برافزوده‌ها و نویافته‌های گوناگون در نسخه‌های خطی است که مقاله‌ای با عنوان «از لابه­لای نسخه‌ها» را دربردارد و توسط ابوالفضل حافظیان تهیه شده است. چنان که می­گوید: برگه‌های آغازین و پایانی نسخه‌های خطی، میدان جولان دانشمندان و کاتبان و مالکان فاضل است که نکته‌هایی نغز را برای ثبت در تاریخ و بهره­گیری آیندگان نگاشته­اند. متأسفانه این نکته‌ها غالباً از دید فهرست­نگاران پوشیده می­ماند و در فهارس منعکس نمی­شود. نگارنده در این گفتار، پانزده نکته را در باب قرآن، تراجم، کتاب­شناسی، فقه، ادبیات و غیرآن، که همه برگرفته از نسخه‌های خطی است، ذکر کرده است.

یادداشت‌های پشت­نسخه‌ای و برافزوده‌ها و نویافته‌های گوناگون در نسخه‌های خطی و رساله‌ها و فایده‌های کوتاه و بلندی که به نظم و نثر در برگ‌های آغازین یا پایانی نسخه‌ها به­وسیله­ی کاتبان و مالکان کتاب‌ها نگاشته شده است، به کشف حلقه‌های مفقود آگاهی‌های تاریخی و علمی کمکی درخور و شایان می­کند. به­عنوان نمونه یکی از مسائل قابل­توجه برای قاریان و حافظان قرآن کریم، یادسپاری اسامی سوره‌ها و ترتیب آن‌هاست. برای آسانی یادگیری و حفظ اسامی سور، جمعی از شاعران و ادبای خوش­ذوق فارس و عرب، منظومه‌هایی در بیان اسامی و ترتیب سوره‌ها سروده­اند و یا در قالب خطبه‌ای غرا یا قطعه‌ای ادبی به ذکر اسامی سور پرداخته­اند. در فرهنگ و ادبیات گسترده‌ای که حول محور قرآن در تمدن اسلامی شکل گرفته، این سبک لطیف نیز در کنار دیگر نگارش‌های قرآنی قابل مطالعه و بررسی است.

فصل هشتم تصحیح و تکمله بر فهرست‌ها، کتاب­شناسی و تراجم است که شامل التعلیقات علی الذریعه الی تصانیف الشیعه اثر سیدسعید اختر رضوی است که توسط محمدرضا حسینی جلالی تهیه شده است. مرحوم آیه­الله سیدسعید اختر رضوی (1345ـ1423هـ. ق) مواردی تحت­عنوان «تکمله الذریعه» نگاشت که متن آن همراه با زندگی­نامه و فهرست آثار او در دفتر دوم نسخه­پژوهی درج شد. علاوه بر آن، تعلیقاتی بر کتاب جاودانه­ی «الذریعه الی تصانیف الشیعه» اثر شیخ آقابزرگ تهرانی نگاشت که در این گفتار از کتاب آمده است و شامل 563 نکته است. نکات مندرج در این تعلیقات، عمدتاً در جهت تکمیل و تصحیح توضیحات علامه تهرانی و بیشتر ناظر به عالمان شیعه شبه­قاره­ی هند است. این تعلیقات به درخواست محقق فقید سید عبدالعزیز طباطبایی نگاشته شده است.

فصل نهم که فصل پایانی دفتر سوم از مجموعه­ی نسخه­پژوهی است، به بایسته‌های پژوهشی می­پردازد و شامل چکیده­ی طرح تدوین کتاب­شناسی بزرگ شیعه و دیدگاه‌های پژوهشگران است و به­همت مؤسسه­ی کتاب­شناسی بزرگ شیعه فراهم آمده است. مؤسسه­ی کتاب­شناسی بزرگ شیعه به مدیریت استاد رضا مختار، طرحی برای تدوین کتاب­شناسی آثار شیعه تدوین کرده است. تهیه و نشر چنین اثری با توجه به لزوم روزآمد کردن تلاش‌های کتاب­شناسی شیعی ـ در طلیعه­ی یک­صدمین سالگرد آغاز نگارش کتاب گران­سنگ الذریعه الی تصانیف الشیعه ـ ضروری می­نمود. این طرح شامل دیدگاه­های برخی پژوهشگران، ازجمله: محمد اسفندیاری، ایرج افشار، سیدمحمدرضا حسینی جلالی، جویا جهانبخش، ابوالفضل حافظیان، سیدابوالقاسم حسینی، محمد‌هادی خالقی، علی­رضا ذکاوتی، جعفر سبحانی، عبدالحسین طالعی، سیدحسن فاطمی، نجیب مایل هروی و مهدی محقق است.

 ● حمیده قلندری

کارشناس ارشد زبان و ادبیات عرب، بخش فهرست­نویسی کتاب­خانه­ی ملی

  
نویسنده : سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi ; ساعت ٢:٤٤ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٢۱ آبان ۱۳۸٧
تگ ها :