مجلس مؤسسان

 

الف - مجلس مؤسسان:

در اصطلاح سیاسی مجلس مؤسسان (constituent assembly) به مجمعی از نمایندگان ملت گفته می شود که با انتخابات عمومی تشکیل و مأمور تهیه قانون اساسی و یا تغییر بعضی از اصول آن می شود.

تاریخچه مجلس مؤسسان در ایران:

نخستین مجلس مؤسسان در ایران در سال 1304 ه.ش جهت تغییر اصول 36 و 37 و 38 متمم قانون اساسی وقت تشکیل شد. این اصول که در ارتباط با سلطنت قاجاریه بود و سلطنت را الی الابد، در آن خاندان قرار می داد، توسط مجلس مذکور عوض شد و سلطنت را در خاندان رضاخان موروثی گرداند (ر.ک: حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، دکتر سید جلال الدین مدنی، تهران، نشر همراه، 1370، ص 36).

عامل اصلی شکل گیری این مجلس مؤسسان در واقع حزب تجدد بود که در انتخابات مجلس پنجم به کمک نظامیان و رضاخان اکثریت مجلس را به دست آورده بود (ر.ک: انقلاب اسلامی و چگونگی رخداد آن، جمعی از مؤلفان، نشر معارف قم، 1380، ص 53).

دومین مجلس مؤسسان در سال 1318 ه.ش برای هموار شدن موضوع ازدواج ولیعهد وقت (محمد رضا پهلوی) با فوزیه خواهر ملک فاروق پادشاه مصر و تابعیت غیر ایرانی ولیعهد آینده، بود که براساس آن مجلس مؤسسان تصویب کرد پادشاه می تواند تابعیت ایرانی الاصل بودن به اتباع بیگانه اعطاء کند و لذا به سادگی هر بیگانه ای می توانست به فرمان شاه ایرانی الاصل تلقی شود.

مجلس مؤسسان بعدی در سال 1328 ه.ش برای تغییر اصولی از قانون اساسی در جهت تقویت سلطنت و تضعیف حقوق ملت، مطرح گردید و توانست علاوه بر این هدف، یک اصل در خصوص نحوه تجدید نظر در قانون اساسی به آن ملحق نماید. به علاوه مقرر گردید که چندین اصل از قانون اساسی (اصول 4 و 5 و 6 و 7 و 8 و 49 متمم) به وسیله مجلس واحد مرکب از مجلس سنا و شورا مورد تجدید نظر قرار گیرد که در 1336 با چند سال تأخیر انجام گرفت.

آخرین مجلس مؤسسان در ارتباط با اصلاح قانون اساسی رژیم سلطنت در شهریور 1346 مقارن جشن های تاج گذاری معروف، تشکیل گردید ولیعهد هنوز به سن قانونی سلطنت نرسیده بود و شاه از آن بیم داشت که بین مرگ او و سلطنت ولیعهد فاصله ای بیافتد و به فکر افتاده بود که با نیابت سلطنت مادر ولیعهد، این فاصله را پر نماید و هم وی صاحب عنوانی در قانون اساسی باشد و به هنگام تاج گذاری شاه او هم تاجی بر سر گذارد از این جهت باز هم به سراغ تشکیل مجلس مؤسسان افتادند و اصول 38 و 41 و 42 متمم قانون اساسی را تغییر دادند و مادر ولیعهد عنوان نایب السلطنه را پیدا کرد (حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، همان، ص 37).

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران جهت تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی از اصطلاح «مجلس خبرگان قانون اساسی» به جای مجلس مؤسسان استفاده شد و اعضای این مجلس که متخصص و کارشناس در مسائل اسلامی یا حقوقی بودند در تاریخ 12 مرداد 1358 توسط انتخابات عمومی برگزیده شدند و در سال 1368 نیز برای تجدید نظر در برخی از اصول قانون اساسی جهت برطرف نمودن پاره ای از نواقص و مشکلاتی که در برخی اصول وجود داشت و در طی سال های پس از انقلاب تجربه شده بود با دستور حضرت امام مسأله بازنگری مطرح و اعضای مجلس بازنگری در قانون اساسی توسط رأی مستقیم مردم برگزیده شدند (مقایسه مسأله بازنگری در دو قانون اساسی مشروطیت و جمهوری اسلامی ایران، محسن خلیلی، فصلنامه متین، ش 5).

 

ب - مجلس سنا:

در اصطلاح سیاسی، مجلس سنا (senate assembly) به مجلس مرکب از نمایندگان شاه و ملت در کشورهای سلطنتی و یا نمایندگان طبقات حاکمه و مردم در کشورهای جمهوری، اطلاق می شود. امروزه در کشورهایی که در قانون اساسی آنها بیش از یک مجلس مقننه پیش بینی شده یکی از آنها معمولا مجلس سنا است که به طور کلی جنبه محافظه کارانه دارد. به عضو مجلس سنا، سناتور (senator) گفته می شود که معمولا کهن سال است (فرهنگ علوم سیاسی، علی آقا بخشی، تهران، مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران، 1374، ص 308).

تاریخچه مجلس سنا در ایران ( نویسنده: رقیه مالکی_خبرگزاری میراث فرهنگی)

_ ترور نافرجام شاه در چهاردهمین سالگرد افتتاح دانشگاه تهران یعنی در تاریخ 15 بهمن 1327 به دست ناصر فخرآرایی، آغازی بود برای تاسیس مجلسی به نام مجلس سنا که بیشتر جنبه تشریفاتی داشت و مختص و تامین کننده منافع خاندان سلطنتی بود. اما در واقع جرقه تاسیس آن به افتتاح مجلس موسسان در تاریخ نهم آبان ماه 1304 باز می گردد (1) که خود سندی رسمی برای انتقال سلطنت از قاجاریه به پهلوی و خلع قدرت خاندان قاجار بود. در این جلسه، نایب رییس مجلس موسسان سید محمد تدین ریاست جلسه را به عهده داشت و دستور کار جلسه تغییر سلطنت بود. در سه اصل 36، 37 و 38 قانون اساسی تغییراتی داده شد. سه اصل درباره مساله ولایتعهدی و تفویض سلطنت مشروطه از طرف ملت به وسیله مجلس موسسان به شخص رضاشاه بود. محمدرضا شاه در پی مشورت با برخی سیاستمداران قدیمی در زمینه انجام اصلاحات در برخی اصول قانون اساسی به خصوص اصول قدرت دهنده به مجلس و به منظور فلج کردن کار وزیران دست به تاسیس مجلس موسسان زد. سیاستمدارانی که به رضا شاه مشاوره دادند از نسل سیاسی تقی زاده بودند. انتخابات مجلس موسسان در 9 اسفند 1327 انجام شد. این مجلس 3 تصمیم بزرگ گرفت: 1- تاسیس مجلس سنا طبق اصول قانون اساسی 2- اختیار انحلال مجلسین توسط شاه 3- تصویب نظامنامه های جدید از سوی مجلس سنا و شورا (2). این مجلس 7 دوره تشکیل شد.

دوره اول مجلس سنا در 20 بهمن 1328 افتتاح شد و 28 آبان ماه 1332 خاتمه یافت.

دور دوم مجلس در بیست و هفتم اسفند 1332 افتتاح و در بیست و پنجم اسفند 1338 اختتام یافت. دور سوم در تاریخ سوم فروردین 1339 افتتاح و در تاریخ نوزدهم اردیبهشت 1342 اختتام یافت. دور چهارم در تاریخ 14 مهرماه 1342 افتتاح و در تاریخ 12 مهر ماه 1346 پایان یافت. دور پنجم در تاریخ 14/7/1346 افتتاح و در تاریخ نهم شهریور 1350 خاتمه یافت. دور ششم در تاریخ نهم شهریور 1350 افتتاح و در شانزدهم شهریور 1354 خاتمه یافت و در نهایت دور هفتم در هفدهم شهریور 1354 افتتاح و با سقوط رژیم سلطنت پهلوی پایان گرفت.

در مورد علل تشکیل سنا باید گفت که تاسیس سنا در واقع پشتوانه ای برای شاه محسوب می‌شد، چرا که نمایندگان آن مستقیما از جانب شخص شاه انتخاب می شدند و این نمایندگان را سلطنت طلبان و هواخواهان سینه چاک سلطنت تشکیل می دادند و شاه با این عمل می توانست سپری در برابر مخالفت های مجلس ایجاد کند. عامل دیگر محکم کردن پایه های سلطنت پهلوی و تامین منافع شخصی و وابستگان به سلطنت بود. پس از شهریور 1320 به شدت اقتدار سلطنت پهلوی از بین رفته بود و رو به قهقرا می رفت. از جمله دلایل دیگر برای تاسیس مجلس سنا، وابستگی شاه به بیگانگان و تقلید شاه از مجموعه نظام قدرت و سیاست در دول اروپایی بود. البته در تمام این دوره‌ها جنبه تشریفاتی سنا به شکل بارزی نمایان بود. (4)

تشکیل سنا و اختیارات مربوط به آن بنابر اصول 43 و 44 و 45 و 46 متمم قانون اساسی انجام شد. مهمترین وظایف سنا عبارت بودند از: 1- وضع قوانین 2- تصویب قوانین مالی و بودجه کل کشور و قوانین مربوط به درآمد و هزینه 3- نظارت بر عملیات وزرا 4- استماع قسم شاه 5- انتخاب ولیعهد 6- تفسیر قوانین 7- اعطای امتیاز تشکیل شرکت های عمومی 8- تصویب عهدنامه ها 9- اعطای امتیازات 10- معاملات استقراضی -11 احداث راه آهن 12- استخدام بیگانه 13- نظارت بر اندوخته اسکناس 14- انتخاب اعضای شورای عالی و هیات نظارت سازمان برنامه 15- اجازه صدور اسکناس 16- اعلام حکومت نظامی در صورت بروز ضرورت 17- صدور اجازه تعقیب وزرا به عهده مجلسین و محاکمه آنان به عهده دیوان کشور.(5)

سناتورها یا نمایندگان سنا 60 نفر بودند که برخی انتصابی بودند و برخی انتخابی. دوره نمایندگی هر کدام از سناتورها 6 سال بود که بنابر اصلاحیه ای در ماده 29 قانون انتخابات مجلس سنا به تاریخ بیست و سوم خرداد ماه 1345؛ در دوره چهارم از 6 سال به 4 سال تقلیل یافت. البته در مورخ بیست و هفتم اسفند 1338 نیمی از نمایندگان به حکم قرعه خارج شدند و تنها 29 نفر باقی ماندند که 14 نفر از آنها انتصابی بودند و به دور سوم راه یافتند. در دوره اول انتخابات سنا، دکتر مصدق، دکتر شایان،‌ محمود نریمان و چند نفر دیگر از طرف مردم تهران به نمایندگی این مجلس انتخاب شدند. در جناح مخالف مصدق افرادی نظیر تقی زاده،‌ نیک پور و وکیلی به سنا راه یافتند. در دوره دوم باید برگزیده شدگان از میان خود عده لازم را برای به حد نصاب رساندن تعداد اعضای انتخاب مجلس سنا انتخاب می‌کردند و این رای گیری سخنان اعتراض آمیز چندتن از یاران مصدق را در پی داشت. سرانجام غیر از دکتر مصدق و دوستان او، دیگر افراد مثل تقی زاده، نیک پور و وکیلی دوباره انتخاب شدند. (6)

انتخابات سنا همزمان با انتخابات مجلس شورا شروع می شد و اخذ رای باید یک روزه انجام می شد. شرایط انتخاب شوندگان عبارت بودند از: 1- داشتن لااقل 40 سال تمام 2- مسلمان بودن 3- معروف بودن در محل زندگی و محل انتخابات 4- معروف بودن به امانت داری و درستکاری 5- بصیرت در امور مملکتی. اعضا باید جزو افراد یکی از گروه‌های زیر می‌بودند: 1- روحانیون طراز اول 2- کسانی که طی 3 دوره، نماینده مجلس شورا بودند 3- مقامات صدرات و سفارت، استاندارها، دادستان ها و رییس دیوان کشوری با داشتن 2 سال سابقه خدمت قضایی 4- امرای بازنشسته ارتش 5- اساتید دانشگاه با داشتن 10 سال سابقه تدریس در دانشگاه 6- مالکین و تجاری که سالیانه 500 هزار تومان مالیات می دادند 7- وکلای پایه 1 دادگستری با داشتن لااقل 15 سال سابقه وکالت. انتخاب در دو مرحله بود: ‌در انتخاب مرحله اول اکثریت نسبی و در انتخاب مرحله دوم اکثریت تام ضروری بود. در صورت تساوی آرا سناتور به حکم قرعه معین می شد. (7)

از میان 30 نفر سناتور انتصابی، 15 نفر نماینده از تهران بودند و از شهرهای تبریز و شیراز و مشهد هر کدام 2 نماینده داشتند. از شهرهای اصفهان، اهواز، رشت، کرمان، رضاییه، ساری، کرمانشاه و قزوین و همدان هر کدام یک نماینده به مجلس سنا راه می یافتند. روسای مجلس سنا در طی 7 دوره به شرح زیر بودند: دوره اول و دوم سید حسن تقی زاده در دوره دوم تقی‌زاده در تاریخچهارم مهر 1336 استعفا داد و حسن صدر به ریاست انتخاب شد. در دوره سوم: سید حسن صدر (صدرالاشراف) و در دوره چهارم دکتر سعید مالک و پس از وی از دوره پنجم تا دوره هفتم شریف امامی، رییس سنا بود. البته بعد از انتخاب سناتورها در دوره اول و قبل از رای گیری انتخاب رییس مجلس، هیات رییسه سنا به ریاست ابراهیم حکیمی بود اما بعد از رای گیری برای هیات رییسه، سید حسن تقی زاده انتخاب شد. (8)

پی نوشت ها:

1- قربانی، زهرا، مجله تاریخ پژوهی، سال چهارم - شماره 10 و 11 بهار و تابستان 81،‌ ص 34.

2- آوری، پیتر، تاریخ معاصر ایران،‌ جلد دوم،‌ محمد رفیعی مهرآبادی، صص 330 و 328.

3- فرهنگ قهرمانی،‌ عطا الله، اسامی نمایندگان شورای ملی صص: 333، 397، 387، 377، 366، 358، 343.

4- قربانی،‌ زهرا،‌ مجله تاریخ پژوهی، سال چهارم، شماره 10 و 11 بهار و تابستان 81، صص 36 و 37.

5- پیشین ص 37 به نقل از قاسم زاده، قاسم، حقوق اساسی صص 413، 412، 411، 410، 409، 408، 404، 403.

6- همان، ص 38، به نقل از نجمی،‌ ناصر، دولت های ایران از سید ضیا تا بازرگان ص 867.

7- همان،‌ص 39.

8- همان، همان صفحه

 

ج_ مجلس اعلا در ایران:

مشروطه‏خواهان با همدستی و کوشش بسیار تهران را فتح کردند، بدون درنگ پانصد نماینده از میان مجلس منحله، عموم علما و وجوه وکلا و وزرا و شاهزادگان و اعیان و اشراف و تجار و نیروهای چریک و بختیاری در تهران جمع شدند و خود را مجلس اعلا یا عالی خواندند ولی چون کثرت جمعیت مانع از تصمیم‏گیری میشد کمیسیون فوق العاده یا هیات مدیره بیست و پنج نفره‏ای را تعیین کردند تا آنها به امهات امور رسیدگی کنند. آنان نیز شبانه در عنوان و هیات مؤسسان محمد علی شاه را از امر خطیر سلطنت معاف کردند و به نصب احمدشاه به سلطنت رای دادند اما چون پادشاه جدید به سن قانونی نرسیده بود عضدالملک را به نیابت‏برگزیدند.

رجوع کنید به: عطاءالله فرهنگ قهرمانی، همان، صص 17 و 18; مجید سائلی کردده، همان، صص 162 - 168. [تدوین کنندگان قانون جدید عقیده داشتند فعلا برای رفع هرج و مرج، جلوگیری از تنشها و خشونتهای سیاسی و اجتماعی قانونی تهیه گردد که به واسطه آن مجلسی تشکیل بشود تا بتواند جو و فضای سیاسی را آرام کند: مجید سائلی کردده، همان، صص 203 و 204]

 

بر اساس اعلام دفتر اطلاع رسانی مرکز پژوهشها، گروه مطالعات بنیادین حکومتی این مرکز در گزارش خود پیرامون عملکرد دومین مجلس موسسان که در فاصلة اول تا 21 اردیبهشت ماه سال 1328 با حضور 272 نفر از 82 حوزة انتخابیه فعال بوده است، افزود: با استعفای رضاشاه و تبعید وی از کشور، بر اثر خلاء قدرتی که پیش آمد و نیز بی‌تجربگی شاه جوان، منازعات سیاسی زیادی بر سر قدرت در کشور شکل گرفت که عمدة رقبای این منازعات مجلس شورای ملی، قوه مجریه، دربار، افراد قدرتمند و متنفذی همچون قوام‌السلطنه، مصدق و برخی سفارتخانه‌های خارجی بودند و چنین شرایطی سبب شد که محمدرضا پهلوی در فکر آن باشد که بخشی از قدرت از دست رفته نهاد سلطنت را از طریق تشکیل مجلس موسسان و تجدیدنظر در قانون اساسی بازیافته و اختیارات خود را افزایش دهد. تا این که پس از سوء قصد روز 15 بهمن 1327 به شاه (هنگام بازدید از دانشگاه تهران) او صریحا نظر خود را مبنی بر ایجاد مجلس موسسان به منظور تغییر چند اصل از قانون اساسی اعلام کرد و بدینسان دومین مجلس موسسان روز اول اردیبهشت ماه 1328 برای تجدیدنظر و تکمیل اصول 44 و 48 قانون اساسی و نیز تنظیم و تصویب اصلی برای تجدیدنظر در قانون اساسی و متمم آن افتتاح شد.

طبق این گزارش به هنگام انتخابات دومین مجلس موسسان، تهران و حومه 60 هزار رای دهنده داشت اما فقط در خود تهران 180 هزار رای به صندوقها ریخته شده بود و به همین دلیل برگزارکنندگان آن انتخابات خجالت کشیدند و بر خلاف معمول هنگام اعلام اسامی انتخاب‌شدگان از ذکر تعداد آرای آنها خودداری کردند.

از سوی دیگر دومین مجلس موسسان در زمان نخست‌وزیری ساعد برپا شد زیرا از دیدگاه ساعد، سوءقصد به جان شاه درست در لحظه مناسب صورت گرفته بود چرا که این واقعه وی را از مقابله با مجلس علنا ستیزه‌جو رهایی داد و کابینه‌اش را قادر ساخت که با توسل به اقدامات شدید علیه مخالفان، موقعیت خود را استوار کند، حکومت نظامی دوباره برقرار شد، حزب توده منحل و غیرقانونی اعلام گردید، روزنامه‌نگارانی که نسبت به دربار بی‌احترامی کرده بودند بازداشت شدند، (آیت‌ا...) کاشانی به خارج از کشور تبعید شد و علاوه بر اینها لایحه برنامه هفت‌ساله و لایحه (قانون ) جدید مطبوعات به تصویب رسیدند و مهمتر از همه این که نمایندگان از مخالفت موثر با تشکیل مجلس موسسان پیشنهادی شاه ناتوان ماندند و حتی تا جایی پیش رفته که برنامه‌های شاه را کتبا تایید کردند.

بر اساس این گزارش دومین مجلس موسسان طی 9 جلسه که روی هم 14 ساعت طول کشید ماده الحاقی به قانون اساسی را که به منزله تفسیر مواد قانون اساسی و تغییر آن بود، همراه با اصل 48 قانون اساسی به تصویب رساند. طبق این اصل به شاه اختیار داده شد که – هر زمان به صلاح بداند - هریک از مجلسین شورای ملی و سنا را جداگانه و یا هر دو را با هم در آن واحد منحل نماید.

 

 

_

  
نویسنده : سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi ; ساعت ٤:۳٤ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ۱٠ بهمن ۱۳۸٧
تگ ها :